- Katılım
- 22 Şubat 2011
- Mesajlar
- 9,107
- Tepkime puanı
- 81
Fıkıh; İslâmî bilgilerin en kıymetli olanlarından ve toplum üzerinde de etkisi en büyük olanlarındandır. İslâm kültürüne ait bölümlerin en önemlisidir. Zira İslâm kültürü, Kitap Sünnet ve bu ikisinin anlaşılması için ortaya konan ve bunların uzantısı olan bilgilerden meydana gelmektedir. İslâm kültürü, Arapça lisanı ile ilgili ilim dallarını, Hadis ilimlerini ve tefsirle ilgili ilimleri kuşatmasına rağmen, onun en belirgin yönü, hayata bakış açısı ile bağlantılı fikirler ve hayatın sorunlarını çözen çözümlerdir. Bir başka ifade ile o hem akide hem de Şer’î hükümlerde kendini gösterir. Çünkü İslâm kültürü, hayatta karşılaşılan sorunları çözmeye yönelik olarak alınan pratik kültürdür. İçerisinde akideye ait konulardan daha ziyade sorunlara ait çözümleri yani daha çok hükümleri bulundurmaktadır. Fıkıh, ancak bu hükümleri bilmekle olur.
İslâmî kültürün ve Şer’î hükümlerin öğrenilmesi Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in resul olarak gönderilmesinden itibaren başlar. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem tek başına Şer'î hükümlerin kaynağı idi. Çünkü insanlara Allah Subhenehû ve Teala’nın dinini öğretmesi için gönderilmişti. Allahu Teâla şöyle buyurmaktadır:
يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ "Ey Resul Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer yapmazsan onun elçiliğini yapmamış olursun."[1]
وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ "Sana da insanlara indirileni açıklayasın diye bu zikri indirdik."[2]
Resulün dışında Müslümanlardan herhangi biri, yalnız başına herhangi bir konuda veya herhangi bir hüküm hakkında görüş belirtemez. Çünkü Resul onların aralarındadır ve herhangi bir mesele ile ilgili olarak ona müracaat etmeleri kolaydır. Resul varken ne tür bir olay olursa olsun, herhangi birinin kendinden bir görüş belirtmesine asla yol yoktur. Bu nedenle onlar, bir olayla karşılaştıklarında ve bir ihtilaf vuku bulduğunda ve onlardan birinin aklına bir şey takıldığında hemen Resule soruyorlar ve Resul bazen bir ayet ile bazen de Hadis ile görüşünü onlara bildiriyor, aralarındaki ihtilafı gideriyor ve onların sorularını cevaplandırıyordu.
Ancak Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamanında bazı Sahabelerin ictihad ettiklerine ve bazı anlaşmazlıklara ictihadları ile hükmettiklerine veya bazı vakıalarla ilgili olarak hüküm istinbat ettiklerine dair gelen haberlere gelince:
Bu ictihadların hiçbiri Şer’î hükümlere kaynak teşkil etmemekteydi. Bunlar ancak, Şeriatı anlamak için yapılan hareketlerden, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'den gelen bir emirin yerine getirilmesi ve Şeriatın tatbikinden ibarettir. O müçtehitlerin de anladıkları gibi bunlar Kitap ve Sünnete dayanmaktadır. Buna bu ictihadların içerisinde meydana geldiği durum delâlet etmektedir. Zira. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Ali b. Ebi Talib'i Yemen'e kadı olarak gönderirken ona şöyle dediği rivayet edilir:
إِنَّ اللَّهَ سَيَهْدِي قَلْبَكَ وَيُثَبِّتُ لِسَانَكَ فَإِذَا جَلَسَ بَيْنَ يَدَيْكَ الْخَصْمَانِ فَلا تَقْضِيَنَّ حَتَّى تَسْمَعَ مِنَ الآخَرِ كَمَا سَمِعْتَ مِنَ الأوَّلِ فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يَتَبَيَّنَ لَكَ الْقَضَاءُ "Allah, kalbine hidayet verecek ve lisanını sabitleştirecektir. Davalı ve davacı iki hasım senin önünde oturduğu zaman birinci konuşanı dinlediğin gibi diğerini de dinlemedikçe aralarında hüküm verme. Böyle davranman, durumun aydınlanması açısından senin için daha iyidir."[3]
Yine Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Muaz b. Cebel'i Yemen'e gönderirken ona şöyle dediği rivayet olunur:
كيف تقضي إذا عرض لك قضاء ولم تجد في كتاب الله ولا في سنة رسوله ما تقضي به؟ فقال معاذ اجتهاد رأيي فقال الرسول الحمد لله الذي وفق رسول رسول الله لما يرضي الله ورسوله "Sana bir dava geldiği zaman onun hükmünü Allah’ın Kitabında ve Resulü'nün Sünnetinde de bulamazsan ne ile hükmedeceksin? Muaz, görüşümle ictihad ederim dedi. Bunun üzerine Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem şöyle dedi: Allah’ın Resulünün elçisini Allah ve Resulünün razı olacağı hususta muvaffak kılan Allah’a hamdolsun." [4]
Yine aralarındaki duvarın her birinin de kendisine ait olduğunu iddia eden iki komşusu arasındaki anlaşmazlığa hükmetmesi, gidermesi için Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem Huzeyfe b. el-Yeman'ı görevlendirdi.
Bir başka olayda ise Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem Amr b. al-As'a şöyle dediği rivayet edilir:
أحكم في هذه القضية. فقال عمرو أأجتهاد وأنت حاضر؟ قال نعم ان أصبت فلك أجران وان أخطأت فلك أجر “Bu dava hakkında hükmet. Bunun üzerine de Amr; Sen burada iken ben ictihad mı edeyim? Diye sordu. Allah’ın Resulü ise şöyle dedi: Evet, eğer isabet edersen senin için iki sevap, hata edersen bir sevap vardır."[5]
Bütün bunlar ve benzerleri, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamanında Müslümanların yapmış olduğu ictihadların, ancak Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem'in emri ile yapıldığına ve bunun kaynağının da yine kendisi olduğuna delâlet etmektedir.
Buna göre, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in dönemi bütün İslâm kültürünün ortaya çıkıp vücut bulduğu dönemdir. Bu durum Sallallahu Aleyhi Vesellem'in gönderilişinden vefatına kadar geçen yirmi iki küsür yıl devam etti. Kur'an'ın tamamı bu zaman içerisinde indi. Ve yine Sünnet-i Şerif de bu müddette tamamlandı. Kur'an ve Sünnet; fikirler, hükümler ve kültür için İslâm'ın tek kaynağıdırlar.
Hicretin on birinci yılında Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in vefatı ile Sahabe dönemi başladı. Sahabe dönemi aynı zamanda tefsir ve hakkında nassın bulunmadığı ortaya koymadığı olaylarla ilgili olarak istinbat/hüküm çıkarma kapılarının açıldığı dönemdir. Sahabeler, Kur'an'ın ve Sünnetin nasslarının tamamının henüz Müslümanlar arasında yayılmadığını ve herkesin elde edebileceği şekilde bulunmadığını gördüler. Çünkü Kur'an'ın nassları, Resulün ve bazı Sahabelerin evinde özel sayfalarda yazılmış bir şekilde bir arada bulunuyordu. Sünnet ise henüz bir araya toplanmış değildi.
Sahabeler Kur'an ve Sünnetin teşrii sırasında meydana gelen birtakım olaylar hakkında hükümler koyduğunu, olması muhtemel varsayıma dayalı olaylar hakkında ise hükümler koymadığını gördüler. Müslümanlar, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamanında vuku bulmayan birtakım olaylar ve sorunlarla karşılaştılar. Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem’in bu olaylar ve sorunların hükümlerini belirleyen açık nasslar bırakmadığını gördüler. Aynı zamanda Müslümanlardan her ferdin Kur'an ve Sünnetin nasslarından kendi başına hüküm çıkarabilecek güçte olmadığını da gördüler. Çünkü insanlar bu nassları ancak, onlara bunları anlatacak kimseler aracılığı ile anlayabilmektedirler. Dolayısıyla da insanlara bu nassları anlatabilecek şahısların bulunması gerekmektedir. Bu nedenle, Müslümanlar arasında Kur'an’ı Kerimi ve Resulün Hadislerini yaymanın kendilerine ait bir görev olduğunu idrak ettiler.
Bu amaçla Kur'an’ı toplama ve toplanan nüshadan birçok nüshalar çoğaltarak Müslümanlar arasında yayma işini yerine getirdiler. Sünnetin rivayetinde, bunu nakleden ravilerin güvenilir kimseler olmasını sağlayacak gerekli ihtiyati tedbirleri aldılar. Aynı zamanda, Kitap ve Sünnetin nassları ile ilgili olarak Müslümanların muhtaç oldukları tefsir ve açıklamaları yapmanın da onların üzerine düşen bir görev olduğunu idrak ettiler. Ve insanlara dinlerini öğretmeye başladılar.
Sonra da insanların, hakkında nass bulunmayan olaylarla karşılaştıklarında insanlara fetva vermek zorunda olduklarını gördüler. Bu amaçla da ortaya çıkan meselelerde gerekli hükümleri istinbat etmeye, dinin en güzel emrini yerine getirmeye başladılar.
Şer’î hükümler konusunda Sahabelerin takip ettikleri metot şöyle idi:
- Karşılaştıkları olayın hükmünü gösteren Kur'an'da ve Sünnette bir nass buldukları zaman buldukları nassdan öteye geçmezler ve nassı olaya doğru bir şekilde tatbik edebilmek için bütün gayretlerini bu nasslardan kastedilen manayı anlamaya harcarlardı.
- Karşılaştıkları olayın hükmünü gösteren Kur'an'da ve Sünnette bir delil bulamadıkları zaman ise, hükmü istinbat için ictihad ederlerdi.
- İçtihatlarında Şer’î nassları iyi bir şekilde anlamaya ve şifaen Resulden öğrendikleri bilgilere, ayetlerin inişine ve olaylara tatbik edilmelerine şahit olarak sahip oldukları bilgilere dayanıyorlardı.
Onların yaptıkları ictihadları inceleyenler, hakkında nass olmayan olayı, hakkında nass bulunan olaya Kıyas ettiklerini görürler. Onlar "Maslahatı celb ve mefsedeti def etmeyi/maslahatı elde etmeyi ve zararları gidermeyi " hükümler için bir illet saymıyorlardı. Şeriatın kendisine delâlet ettiği maslahata itibar ediyorlardı. Hakkında nass bulunmayan maslahatları, hakkında nass bulunan maslahatlara Kıyas ediyorlardı. Maslahatı tespit hakkında kendi görüşlerini söylemiyorlardı. Çünkü kişisel görüşe dayanarak söz söylemek nehyedilmişti.
Tarihçiler, muhaddisler ve fakihler Sahabelerden birçok ictihad nakletmişlerdir. Bunlardan, onların Şeriata ne kadar bağlı oldukları ve Şeriatı ne kadar anladıkları anlaşılmaktadır. Bunlara birkaç örnek:
Bir kadın, dostu ile kocasının oğlunu öldürmek üzere anlaşmış ve onu öldürmüştü. Olay Ömer'e intikal edince Ömer; Bir kişiye karşılık iki kişi öldürülebilir mi diye tereddüt etti. Bunun üzerine Ali Radıyallahu Anhu şöyle dedi: "Söyle bakalım, bir grup bir deveyi beraberce çalsalar ve deveyi kesip aralarında paylaşsalar her biri bir parça alsa, her birine hırsızlık cezasını uygular mıydın? deyince Ömer: "Evet" diye cevap verdi. Ali de dedi ki; "İşte bu da öyledir." Bunun üzerine Ömer Ali'nin görüşü ile amel etti ve amiline ikisini de öldürmesini emrederek şöyle yazdı: "Eğer San'a halkının tamamı bu cinayete katılmış olsaydı hepsini öldürürdüm."
Yine bir gün ortak bir meselede ihtilaf ettiler: Bir kadın ölmüş ve geride kocası, anası, ana bir kardeşleri ve öz erkek kardeşleri kalmıştı. Ömer kocaya 1/2, anneye 1/6 ana bir kardeşlere 1/3 verdi ve öz kardeşlere hiçbir şey kalmadı. Bunun üzerine öz kardeşler ona; “Diyelim ki babamız eşekti. Biz aynı anneden değil miyiz?” Ömer görüşünü değiştirdi ve onları da mirasa ortak etti.
Eğer maslahat bizzat nassın kendisinden anlaşılıyorsa, Sahabeler nassın kendisi için geldiği maslahatı yakalayıp anlamaya çalışıyorlardı. Allahu Teâla'nın şu ayeti buna örnektir:
إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ "Sadakalar, Allah'tan bir farz olarak; ancak fakirler, miskinler, sadaka üzerinde memur olanlar, kalpleri ısındırılanlar... aittir."[6]
İslâmî kültürün ve Şer’î hükümlerin öğrenilmesi Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in resul olarak gönderilmesinden itibaren başlar. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem tek başına Şer'î hükümlerin kaynağı idi. Çünkü insanlara Allah Subhenehû ve Teala’nın dinini öğretmesi için gönderilmişti. Allahu Teâla şöyle buyurmaktadır:
يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ "Ey Resul Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer yapmazsan onun elçiliğini yapmamış olursun."[1]
وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ "Sana da insanlara indirileni açıklayasın diye bu zikri indirdik."[2]
Resulün dışında Müslümanlardan herhangi biri, yalnız başına herhangi bir konuda veya herhangi bir hüküm hakkında görüş belirtemez. Çünkü Resul onların aralarındadır ve herhangi bir mesele ile ilgili olarak ona müracaat etmeleri kolaydır. Resul varken ne tür bir olay olursa olsun, herhangi birinin kendinden bir görüş belirtmesine asla yol yoktur. Bu nedenle onlar, bir olayla karşılaştıklarında ve bir ihtilaf vuku bulduğunda ve onlardan birinin aklına bir şey takıldığında hemen Resule soruyorlar ve Resul bazen bir ayet ile bazen de Hadis ile görüşünü onlara bildiriyor, aralarındaki ihtilafı gideriyor ve onların sorularını cevaplandırıyordu.
Ancak Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamanında bazı Sahabelerin ictihad ettiklerine ve bazı anlaşmazlıklara ictihadları ile hükmettiklerine veya bazı vakıalarla ilgili olarak hüküm istinbat ettiklerine dair gelen haberlere gelince:
Bu ictihadların hiçbiri Şer’î hükümlere kaynak teşkil etmemekteydi. Bunlar ancak, Şeriatı anlamak için yapılan hareketlerden, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'den gelen bir emirin yerine getirilmesi ve Şeriatın tatbikinden ibarettir. O müçtehitlerin de anladıkları gibi bunlar Kitap ve Sünnete dayanmaktadır. Buna bu ictihadların içerisinde meydana geldiği durum delâlet etmektedir. Zira. Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Ali b. Ebi Talib'i Yemen'e kadı olarak gönderirken ona şöyle dediği rivayet edilir:
إِنَّ اللَّهَ سَيَهْدِي قَلْبَكَ وَيُثَبِّتُ لِسَانَكَ فَإِذَا جَلَسَ بَيْنَ يَدَيْكَ الْخَصْمَانِ فَلا تَقْضِيَنَّ حَتَّى تَسْمَعَ مِنَ الآخَرِ كَمَا سَمِعْتَ مِنَ الأوَّلِ فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يَتَبَيَّنَ لَكَ الْقَضَاءُ "Allah, kalbine hidayet verecek ve lisanını sabitleştirecektir. Davalı ve davacı iki hasım senin önünde oturduğu zaman birinci konuşanı dinlediğin gibi diğerini de dinlemedikçe aralarında hüküm verme. Böyle davranman, durumun aydınlanması açısından senin için daha iyidir."[3]
Yine Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in Muaz b. Cebel'i Yemen'e gönderirken ona şöyle dediği rivayet olunur:
كيف تقضي إذا عرض لك قضاء ولم تجد في كتاب الله ولا في سنة رسوله ما تقضي به؟ فقال معاذ اجتهاد رأيي فقال الرسول الحمد لله الذي وفق رسول رسول الله لما يرضي الله ورسوله "Sana bir dava geldiği zaman onun hükmünü Allah’ın Kitabında ve Resulü'nün Sünnetinde de bulamazsan ne ile hükmedeceksin? Muaz, görüşümle ictihad ederim dedi. Bunun üzerine Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem şöyle dedi: Allah’ın Resulünün elçisini Allah ve Resulünün razı olacağı hususta muvaffak kılan Allah’a hamdolsun." [4]
Yine aralarındaki duvarın her birinin de kendisine ait olduğunu iddia eden iki komşusu arasındaki anlaşmazlığa hükmetmesi, gidermesi için Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem Huzeyfe b. el-Yeman'ı görevlendirdi.
Bir başka olayda ise Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem Amr b. al-As'a şöyle dediği rivayet edilir:
أحكم في هذه القضية. فقال عمرو أأجتهاد وأنت حاضر؟ قال نعم ان أصبت فلك أجران وان أخطأت فلك أجر “Bu dava hakkında hükmet. Bunun üzerine de Amr; Sen burada iken ben ictihad mı edeyim? Diye sordu. Allah’ın Resulü ise şöyle dedi: Evet, eğer isabet edersen senin için iki sevap, hata edersen bir sevap vardır."[5]
Bütün bunlar ve benzerleri, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamanında Müslümanların yapmış olduğu ictihadların, ancak Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem'in emri ile yapıldığına ve bunun kaynağının da yine kendisi olduğuna delâlet etmektedir.
Buna göre, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in dönemi bütün İslâm kültürünün ortaya çıkıp vücut bulduğu dönemdir. Bu durum Sallallahu Aleyhi Vesellem'in gönderilişinden vefatına kadar geçen yirmi iki küsür yıl devam etti. Kur'an'ın tamamı bu zaman içerisinde indi. Ve yine Sünnet-i Şerif de bu müddette tamamlandı. Kur'an ve Sünnet; fikirler, hükümler ve kültür için İslâm'ın tek kaynağıdırlar.
Hicretin on birinci yılında Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem'in vefatı ile Sahabe dönemi başladı. Sahabe dönemi aynı zamanda tefsir ve hakkında nassın bulunmadığı ortaya koymadığı olaylarla ilgili olarak istinbat/hüküm çıkarma kapılarının açıldığı dönemdir. Sahabeler, Kur'an'ın ve Sünnetin nasslarının tamamının henüz Müslümanlar arasında yayılmadığını ve herkesin elde edebileceği şekilde bulunmadığını gördüler. Çünkü Kur'an'ın nassları, Resulün ve bazı Sahabelerin evinde özel sayfalarda yazılmış bir şekilde bir arada bulunuyordu. Sünnet ise henüz bir araya toplanmış değildi.
Sahabeler Kur'an ve Sünnetin teşrii sırasında meydana gelen birtakım olaylar hakkında hükümler koyduğunu, olması muhtemel varsayıma dayalı olaylar hakkında ise hükümler koymadığını gördüler. Müslümanlar, Resulullah Sallallahu Aleyhi Vesellem zamanında vuku bulmayan birtakım olaylar ve sorunlarla karşılaştılar. Resul Sallallahu Aleyhi Vesellem’in bu olaylar ve sorunların hükümlerini belirleyen açık nasslar bırakmadığını gördüler. Aynı zamanda Müslümanlardan her ferdin Kur'an ve Sünnetin nasslarından kendi başına hüküm çıkarabilecek güçte olmadığını da gördüler. Çünkü insanlar bu nassları ancak, onlara bunları anlatacak kimseler aracılığı ile anlayabilmektedirler. Dolayısıyla da insanlara bu nassları anlatabilecek şahısların bulunması gerekmektedir. Bu nedenle, Müslümanlar arasında Kur'an’ı Kerimi ve Resulün Hadislerini yaymanın kendilerine ait bir görev olduğunu idrak ettiler.
Bu amaçla Kur'an’ı toplama ve toplanan nüshadan birçok nüshalar çoğaltarak Müslümanlar arasında yayma işini yerine getirdiler. Sünnetin rivayetinde, bunu nakleden ravilerin güvenilir kimseler olmasını sağlayacak gerekli ihtiyati tedbirleri aldılar. Aynı zamanda, Kitap ve Sünnetin nassları ile ilgili olarak Müslümanların muhtaç oldukları tefsir ve açıklamaları yapmanın da onların üzerine düşen bir görev olduğunu idrak ettiler. Ve insanlara dinlerini öğretmeye başladılar.
Sonra da insanların, hakkında nass bulunmayan olaylarla karşılaştıklarında insanlara fetva vermek zorunda olduklarını gördüler. Bu amaçla da ortaya çıkan meselelerde gerekli hükümleri istinbat etmeye, dinin en güzel emrini yerine getirmeye başladılar.
Şer’î hükümler konusunda Sahabelerin takip ettikleri metot şöyle idi:
- Karşılaştıkları olayın hükmünü gösteren Kur'an'da ve Sünnette bir nass buldukları zaman buldukları nassdan öteye geçmezler ve nassı olaya doğru bir şekilde tatbik edebilmek için bütün gayretlerini bu nasslardan kastedilen manayı anlamaya harcarlardı.
- Karşılaştıkları olayın hükmünü gösteren Kur'an'da ve Sünnette bir delil bulamadıkları zaman ise, hükmü istinbat için ictihad ederlerdi.
- İçtihatlarında Şer’î nassları iyi bir şekilde anlamaya ve şifaen Resulden öğrendikleri bilgilere, ayetlerin inişine ve olaylara tatbik edilmelerine şahit olarak sahip oldukları bilgilere dayanıyorlardı.
Onların yaptıkları ictihadları inceleyenler, hakkında nass olmayan olayı, hakkında nass bulunan olaya Kıyas ettiklerini görürler. Onlar "Maslahatı celb ve mefsedeti def etmeyi/maslahatı elde etmeyi ve zararları gidermeyi " hükümler için bir illet saymıyorlardı. Şeriatın kendisine delâlet ettiği maslahata itibar ediyorlardı. Hakkında nass bulunmayan maslahatları, hakkında nass bulunan maslahatlara Kıyas ediyorlardı. Maslahatı tespit hakkında kendi görüşlerini söylemiyorlardı. Çünkü kişisel görüşe dayanarak söz söylemek nehyedilmişti.
Tarihçiler, muhaddisler ve fakihler Sahabelerden birçok ictihad nakletmişlerdir. Bunlardan, onların Şeriata ne kadar bağlı oldukları ve Şeriatı ne kadar anladıkları anlaşılmaktadır. Bunlara birkaç örnek:
Bir kadın, dostu ile kocasının oğlunu öldürmek üzere anlaşmış ve onu öldürmüştü. Olay Ömer'e intikal edince Ömer; Bir kişiye karşılık iki kişi öldürülebilir mi diye tereddüt etti. Bunun üzerine Ali Radıyallahu Anhu şöyle dedi: "Söyle bakalım, bir grup bir deveyi beraberce çalsalar ve deveyi kesip aralarında paylaşsalar her biri bir parça alsa, her birine hırsızlık cezasını uygular mıydın? deyince Ömer: "Evet" diye cevap verdi. Ali de dedi ki; "İşte bu da öyledir." Bunun üzerine Ömer Ali'nin görüşü ile amel etti ve amiline ikisini de öldürmesini emrederek şöyle yazdı: "Eğer San'a halkının tamamı bu cinayete katılmış olsaydı hepsini öldürürdüm."
Yine bir gün ortak bir meselede ihtilaf ettiler: Bir kadın ölmüş ve geride kocası, anası, ana bir kardeşleri ve öz erkek kardeşleri kalmıştı. Ömer kocaya 1/2, anneye 1/6 ana bir kardeşlere 1/3 verdi ve öz kardeşlere hiçbir şey kalmadı. Bunun üzerine öz kardeşler ona; “Diyelim ki babamız eşekti. Biz aynı anneden değil miyiz?” Ömer görüşünü değiştirdi ve onları da mirasa ortak etti.
Eğer maslahat bizzat nassın kendisinden anlaşılıyorsa, Sahabeler nassın kendisi için geldiği maslahatı yakalayıp anlamaya çalışıyorlardı. Allahu Teâla'nın şu ayeti buna örnektir:
إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ "Sadakalar, Allah'tan bir farz olarak; ancak fakirler, miskinler, sadaka üzerinde memur olanlar, kalpleri ısındırılanlar... aittir."[6]
**********
**********
